Punktem wyjścia wystawy jest czas wielkich sukcesów André Deraina, czyli rok 1905, który okazał się również kamieniem milowym w dziejach całej sztuki nowoczesnej. To właśnie wówczas Derain wraz ze swym przyjacielem Matissem stworzył fowizm, kierunek w malarstwie, który od samego początku przyciągał mnóstwo uwagi. Śmiała ekspresja plamy barwnej, płaska kompozycja oraz ostre kontrasty kolorów, stanowiące główne cechy tej sztuki, rozmijały się wyraźnie z oczekiwaniami publiczności. Jednak to, co oburzeni współcześni uznali za nieokiełznane barbarzyństwo, miało stać się ważną inspiracją dla późniejszych pokoleń artystów. Tym niemniej sukcesy nie chronią go przed wątpliwościami. W następnych latach Derain chętnie eksperymentuje z prymitywizmem, dziedzictwem Cezanne’a i uproszczoną formą, co razem wzięte prowadzi go do kubizmu. Jego malarstwo odchodzi od optymistycznych barw, które wcześniej dominowały niepodzielnie, w kierunku surowości kształtu i barwy, które zwłaszcza w kompozycjach figuratywnych wprowadzają niepokojące wrażenie obcości.

Pierwsza wojna światowa gwałtownie przerwała artystyczny rozwój Deraina. Podobnie jak inni artyści – Vlaminck, Apollinaire, Léger i Braque – również Derain musiał przywdziać mundur żołnierski w 1914 roku. Wziął udział w jednych z najkrwawszych bitew tej wojny i przeżył, a nawet został odznaczony. Nie ma jednak najmniejszych wątpliwości co do jego zdania na temat tej wojny: „Nie myśl, że ten obowiązek, że służba w szeregach skończonych głupców przez cztery lata, ma dla mnie jakikolwiek znaczenie”, pisał w liście do matki z 1918 roku. W następnym roku wrócił do Paryża jako człowiek załamany. Ku jego wielkiemu zdziwieniu jednak wciąż rosło zainteresowanie jego sztuką.

W latach dwudziestych XX wieku Derain był jednym z najbardziej znanych i cenionych artystów. Sprzedawał nawet więcej niż Matisse w owym czasie. Mimo to nie spoczął na laurach, a jego sukcesy nie sprawiały mu przyjemności. Wojna pozostawiła nieścieralny znak na jego życiu i sztuce. Z niesłabnącą ciekawością i niemal chronicznym nastawieniem krytycznym w stosunku do samego siebie wciąż badał nowe drogi artystyczne. Prezentowane na obecnej wystawie dzieła ukazują jak Derain przemieszczał się w kierunku bardziej klasycznie zorientowanych sposobów wyrazu, ujmując swe tematy bardziej trójwymiarowo i ograniczając paletę w stosunku do prac wcześniejszych. Ich konsekwentna oryginalność potwierdza wizerunek Deraina jako tyleż bezkompromisowego, co wyjątkowego artysty w dziejach sztuki francuskiej.

Inaczej niż w przypadku Picassa, zmiany stylu praktykowane przez Deraina i jego nieustanne poszukiwania artystyczne, współcześni – podobnie jak niektórzy członkowie późniejszych pokoleń – przyjmowali z dużą nieufnością. Powodem tej nieufności był częściowo fakt, że w czasie drugiej wojny światowej Derain przyjął zaproszenie z nazistowskich Niemiec w nadziei, że będzie mógł jakoś pomóc niemieckim kolegom po pędzlu. Ta naiwność okazała się katastrofalna. Niemal wszędzie wypadł z łask i w konsekwencji całkowicie wycofał się z życia publicznego. Dopiero w ostatnich latach jesteśmy świadkami ponownego zainteresowania jego sztuką na całym świecie.

Współorganizatorem wystawy „André Derain, outsider sztuki francuskiej” jest wicedyrektorka paryskiego Centrum Pompidou, Isabelle Monod-Fontaine, jedna z największych specjalistek na świecie od wczesnego modernizmu francuskiego.

Z okazji tej wystawy Statens Museum for Kunst wydaje obszerną, bogato ilustrowaną książkę życiu i twórczości Deraina, a także pracach tego malarza, znajdujących się w zbiorach muzeum. Autorami składających się na nią tekstów są Isabelle Monod-Fontaine, Gertrud Købke Sutton, Rikke Warming i Dorthe Aagsen, Sibylle Pieyre de Mandiargus oraz Anna Schram Vejlby.

264 strony, cena: 299 koron duńskich. ISBN 87 90096 91 6.

Sponsorem wystawy jest Oticon Foundation